કોયલા ડુંગર હરસિદ્ધિ માતાનો ઇતિહાસ | History of Harsiddhi Mata Temple, Koyla Dungar

કોયલા ડુંગર પર માં હરસિદ્ધિનું પ્રાગટ્ય: શ્રીકૃષ્ણ અને જગડુશા સાથે જોડાયેલો વિસ્મયકારી ઇતિહાસ

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા સ્થાપિત અને યાદવોના પરમ આરાધ્ય માં હરસિદ્ધિનું પવિત્ર ધામ - કોયલા ડુંગર

ભગવાન શ્રી વિષ્ણુ ના આઠમાં અવતાર ને ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ના સ્વરૂપમાં પૂજવામાં આવે છે અને તેમના ગોત્રની વાત કરવામાં આવે તો અત્રિ ગોત્ર (અત્રિ ઋષિ) માનવામાં આવે છે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ને યાદવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેમનો વંશ યાદવવંશ (યદુવંશી) અને ચંદ્રવંશ (ચંદ્રવંશી) એમ બંન્નેવ રીતે ઓળખવામાં આવે છે, અને ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ના કુળદેવી તરીકે માં હરસિદ્ધિ ને માનવામાં આવે છે. આવો જાણીએ માં હરસિદ્ધિ (હર્ષદ માતા) નો ઇતિહાસ.

ભારત ના પશ્ચિમ કાંઠે આવેલા ગુજરાતને ૧૬૦૦ કિલોમીટર નો દરિયાકિનારો મળેલો છે, અને આ દરિયા કિનારો અનેક પૌરાણિક કથા/ગાથાઓથી ભરેલો છે. પોરબંદર અને દ્વારકાની વચ્ચે આવેલો કોયલા ડુંગર માત્ર એક પહાડ નથી, પણ અદભૂત શક્તિનું કેન્દ્ર છે. અહીં બિરાજમાન માં હરસિદ્ધિ (હર્ષદ માતા) નો ઇતિહાસ જેટલો પ્રાચીન છે, તેટલો જ શ્રદ્ધાથી ભરેલો છે.

આજે આપણે આ બ્લોગમાં જાણીશું કે માતાજી આ ડુંગર પર કેવી રીતે પધાર્યા અને શા માટે તેઓ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના કુળદેવી કહેવાયા.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના કુળદેવી કોણ? હિંગળાજ માતા કે હરસિદ્ધિ માતા? જાણો પૌરાણિક સત્ય

હિન્દુ ધર્મ અને પુરાણોમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જીવનના અનેક પાસાઓનું વર્ણન છે, પરંતુ એક પ્રશ્ન હંમેશા ભક્તોના મનમાં રહે છે કે: "ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના કુળદેવી કોણ છે?" શું તે હિંગળાજ માતા છે કે હરસિદ્ધિ માતા?

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના કુળદેવી: હરસિદ્ધિ માતા

પૌરાણિક કથાઓ અને ગુજરાતની લોકવાયકાઓ મુજબ, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના કુળદેવી માં હરસિદ્ધિ છે.

• કોયલા ડુંગરનો ઇતિહાસ: જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારકામાં રાજ્ય કરતા હતા, ત્યારે જરાસંઘ સાથેના યુદ્ધમાં વિજય મેળવવા માટે તેમણે શક્તિની આરાધના કરી હતી. માતાજીએ પ્રસન્ન થઈ શ્રીકૃષ્ણને વિજયના આશીર્વાદ આપ્યા. યુદ્ધમાં વિજય મળ્યા બાદ, યાદવ કુળમાં અત્યંત 'હર્ષ' (આનંદ) વ્યાપી ગયો, તેથી માતાજીનું નામ 'હર્ષિદ્ધિ' અથવા 'હર્ષદ માતા' પડ્યું. શ્રીકૃષ્ણે પોતે પોરબંદર પાસેના કોયલા ડુંગર પર માતાજીની સ્થાપના કરી હોવાનું માનવામાં આવે છે.

હિંગળાજ માતા અને હરસિદ્ધિ માતા વચ્ચેનો સંબંધ

ઘણીવાર ભક્તો મૂંઝવણમાં હોય છે કે હિંગળાજ માતા અને હરસિદ્ધિ માતા અલગ છે કે એક? ધાર્મિક ગ્રંથો અને વંશાવળી મુજબ આ બંને વચ્ચે અત્યંત ઘનિષ્ઠ સંબંધ છે:

• એક જ શક્તિનું સ્વરૂપ: આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ હિંગળાજ માતા અને હરસિદ્ધિ માતા એક જ પરાશક્તિના વિવિધ સ્વરૂપો છે. હિંગળાજ માતા (જેમનું મુખ્ય સ્થાન બલૂચિસ્તાનમાં છે) એ આદ્યશક્તિ છે, અને હરસિદ્ધિ માતા તેમનું જ તેજસ્વી સ્વરૂપ મનાય છે.
• કુળદેવી તરીકે ઓળખ: યાદવ વંશના મૂળ 'હિંગળાજ માતા' છે, પરંતુ કૃષ્ણકાળ દરમિયાન માતાજીએ હરસિદ્ધિ સ્વરૂપે દર્શન આપી યાદવોની રક્ષા કરી હતી. તેથી જ લોકબોલીમાં બંને નામ પૂજનીય છે.
• વહાણવટી માતા તરીકે: હરસિદ્ધિ માતાને 'માં સિકોતર' અથવા 'વહાણવટી માતા' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જેઓ સમુદ્ર માર્ગે મુસાફરી કરતા યાદવો અને વેપારીઓના રક્ષક ગણાતા.

શ્રીકૃષ્ણ અને અંબિકા માતા (અંબાજી)

ભાગવત પુરાણમાં ઉલ્લેખ છે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને રૂકમણીજીએ વિવાહ પૂર્વે અંબિકા માતા (અંબાજી) ના મંદિરે પૂજા કરી હતી. આથી ઘણા શ્રદ્ધાળુઓ અંબાજીને પણ યાદવોના આરાધ્ય દેવી માને છે. જોકે, કુળદેવી તરીકે હરસિદ્ધિ માતાનું નામ સૌથી વધુ પ્રચલિત છે.

શ્રીકૃષ્ણની આરાધના અને 'હરસિદ્ધિ' નામનો ઉદભવ

આ કથા દ્વાપર યુગની છે. જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ મથુરા છોડીને દ્વારકા નગરી વસાવી રહ્યા હતા, ત્યારે મગધ નરેશ જરાસંઘ વારંવાર યાદવો પર આક્રમણ કરતો હતો. જરાસંઘ પાસે અસુરી શક્તિઓ હતી, જેની સામે વિજય મેળવવો કઠિન હતો.

• કૃષ્ણની તપસ્યા: શ્રીકૃષ્ણએ જરાસંઘના વિનાશ અને યાદવોની રક્ષા માટે આદ્યશક્તિ અંબાની આરાધના કરવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે સમુદ્ર કિનારે આવેલા આ રમણીય ડુંગર (કોયલા ડુંગર) પર માતાજીનું આહ્વાન કર્યું.
• વિજયનો આશીર્વાદ: માતાજી પ્રસન્ન થયા અને શ્રીકૃષ્ણને જરાસંઘ પર વિજય મેળવવાના આશીર્વાદ આપ્યા. યુદ્ધમાં વિજય મળ્યા બાદ, શ્રીકૃષ્ણ અને યાદવ સેના અત્યંત 'હર્ષ' (આનંદ) માં આવી ગઈ અને તેમની મનોકામનાની 'સિદ્ધિ' થઈ.
• સ્થાપના: આ હર્ષ અને સિદ્ધિના પ્રતીક રૂપે શ્રીકૃષ્ણએ ડુંગરની ટોચ પર માતાજીનું મંદિર બનાવ્યું, જે ત્યારથી 'માં હરસિદ્ધિ' તરીકે પૂજાયા.

દાનવીર જગડુશાની કથા: માતાજી ડુંગર પરથી નીચે કેમ આવ્યા?

મૂળ મંદિર ડુંગરની ટોચ પર છે, પણ ભક્તો નીચે તળેટીમાં પૂજા કરે છે. તેની પાછળ ૧૩મી સદીના કચ્છના વિખ્યાત દાનવીર શેઠ જગડુશાનો ઇતિહાસ છે.

• માતાજીની દ્રષ્ટિનો પ્રભાવ: લોકવાયકા મુજબ, પહેલા માતાજીનું મુખ સમુદ્ર તરફ હતું. માતાજીની દ્રષ્ટિ જે વહાણ પર પડતી તે ભસ્મ થઈ જતું અથવા દરિયામાં ગરકાવ થઈ જતું.
• જગડુશાની વિનંતી: જગડુશાના અનેક વહાણો આ રીતે નાશ પામ્યા હતા. તેમણે માતાજીને પ્રસન્ન કરવા કઠોર ઉપવાસ કર્યા. અંતે માતાજી પ્રસન્ન થયા ત્યારે જગડુશાએ વિનંતી કરી કે, "માતા, આપ ડુંગર પરથી નીચે પધારો જેથી વેપારીઓના વહાણો સુરક્ષિત રહે."
• ભક્તિની કસોટી: માતાજીએ શરત મૂકી કે દરેક પગથિયે એક બલિદાન આપવું પડશે. દાનવીર જગડુશાએ પશુઓના બલિદાન આપ્યા, પણ જ્યારે પશુઓ ખૂટી પડ્યા ત્યારે તેમણે પોતાના પરિવાર અને સ્વયંનું બલિદાન આપવાની તૈયારી કરી. ભક્તની આવી અનન્ય શ્રદ્ધા જોઈ માતાજી પ્રસન્ન થયા અને તળેટીમાં બિરાજમાન થયા.

હરસિદ્ધિ માતા અને રાજા વિક્રમાદિત્ય

કોયલા ડુંગરનો ઇતિહાસ ઉજ્જૈનના મહાન રાજા વિક્રમાદિત્ય સાથે પણ જોડાયેલો છે. વિક્રમાદિત્ય માતાજીના પરમ ભક્ત હતા. માન્યતા છે કે માતાજી દિવસ દરમિયાન કોયલા ડુંગર (ગુજરાત) પર રહે છે અને રાત્રિના સમયે રાજા વિક્રમાદિત્યની આરાધના સ્વીકારવા ઉજ્જૈન (મધ્યપ્રદેશ) પધારે છે. આજે પણ ઉજ્જૈનના હરસિદ્ધિ મંદિરે ભક્તોની ભારે ભીડ રહે છે.

• ઉપસંહાર: માં હરસિદ્ધિ એ યાદવોના રક્ષક અને શ્રદ્ધાળુઓના સંકટ હરનાર દેવી છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા સ્થાપિત આ સ્થાન આજે પણ લાખો લોકોની આસ્થાનું કેન્દ્ર છે. જો તમે દ્વારકાની મુલાકાત લો, તો હર્ષદ ગામે આવેલા કોયલા ડુંગરના દર્શન કરવાનું ચૂકશો નહીં

માં હરસિદ્ધિના સિદ્ધ મંત્રો

માતાજીની કૃપા પ્રાપ્ત કરવા માટે ભક્તો નીચેના મંત્રોનો જાપ કરી શકે છે:

• મૂળ મંત્ર:

"ઓમ્ હ્રીં હરસિદ્ધિ મહામાયે, મમ સર્વ મનોરથ પૂર્ણ કુરુ કુરુ સ્વાહા"

• ધ્યાન શ્લોક:

જ્યારે પણ જીવનમાં મુશ્કેલી આવે ત્યારે માં હર્ષદનું સ્મરણ કરવાથી માનસિક શાંતિ અને કાર્યમાં સિદ્ધિ મળે છે. યાદવો અને તેમના વંશજો આજે પણ કોઈપણ શુભ કાર્યની શરૂઆત માં હરસિદ્ધિના આશીર્વાદ લઈને જ કરે છે.

ટ્રાવેલ ગાઈડ: હરસિદ્ધિ માતા (કોયલા ડુંગર) કેવી રીતે પહોંચવું?

જો તમે આ પવિત્ર સ્થાનની મુલાકાત લેવાનું આયોજન કરી રહ્યા છો, તો આ માહિતી તમને મદદરૂપ થશે:

• સ્થળ: હરસિદ્ધિ માતાનું મંદિર ગુજરાતના દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં, પોરબંદર-દ્વારકા હાઈવે પર 'હર્ષદ' ગામે આવેલું છે.
• હવાઈ માર્ગ: સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ પોરબંદર (૪૦ કિમી) અને જામનગર (૧૦૦ કિમી) છે.
• રેલ્વે માર્ગ: નજીકનું રેલ્વે સ્ટેશન પોરબંદર અથવા દ્વારકા છે. ત્યાંથી તમે ટેક્સી કે બસ દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકો છો.
• સડક માર્ગ: આ મંદિર દ્વારકાથી આશરે ૭૦ કિમી અને પોરબંદરથી ૪૦ કિમી દૂર છે. રસ્તામાં સમુદ્ર કિનારાના સુંદર દ્રશ્યો જોવા મળે છે.

મુલાકાત માટેની ખાસ ટિપ્સ:

(૧) કોયલા ડુંગર આરોહણ: જૂનું મંદિર ડુંગરની ટોચ પર છે, જ્યાં જવા માટે અંદાજે ૪૦૦ થી ૫૦૦ પગથિયાં ચઢવા પડે છે. ત્યાંથી અરબી સમુદ્રનો અદભૂત નજારો જોવા મળે છે.

(૨) સમય: સવારે સૂર્યોદય સમયે અથવા સાંજે આરતીના સમયે જવું ખૂબ જ લાભદાયી અને શાંતિપ્રદ હોય છે.

(૩) આસપાસના સ્થળો: તમે હરસિદ્ધિ માતાના દર્શન સાથે દ્વારકાધીશ મંદિર, નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ અને સુદામા મંદિર (પોરબંદર) ની મુલાકાત પણ લઈ શકો છો.

નિષ્કર્ષ

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના કુળદેવી વિશે વાત કરીએ તો, માં હરસિદ્ધિ એ જ કૃષ્ણના પરમ આરાધ્ય શક્તિ છે. હિંગળાજ માતા એ શક્તિપીઠનું મૂળ છે, જ્યારે હરસિદ્ધિ માતા એ યાદવોના હર્ષ અને સિદ્ધિના દાતા છે. આજે પણ દ્વારકાની યાત્રાએ આવતા ભક્તો કોયલા ડુંગર પર બિરાજમાન હરસિદ્ધિ માતાના દર્શન વિના પોતાની યાત્રા અધૂરી માને છે.

શું તમે ક્યારેય કોયલા ડુંગરના ૪૦૦થી વધુ પગથિયાં ચડીને માતાજીના મૂળ સ્થાનના દર્શન કર્યા છે? તમારો અનુભવ કોમેન્ટમાં જરૂર જણાવજો!

જો તમને આ પૌરાણિક માહિતી ગમી હોય, તો તમારા મિત્રો અને પરિવાર સાથે શેર કરવાનું ભૂલશો નહીં જેથી તેઓ પણ માં હરસિદ્ધિના મહિમા વિશે જાણી શકે!"